ટૂંકો લેખ: સાયકલ મારી સરરર ગઈ...🚲
આજે વર્લ્ડ બાયસીકલ ડે. કોઈ જંતુનાશક દવાની જાહેરાતની ભાષામાં કહીએ તો લગભગ નવ્વાણું પોઇન્ટ નવાણું ટકા લોકોનું પહેલું વાહન એટલે સાયકલ, જેમાં ના કોઈ લાઇસન્સની જરૂર, ન કોઈ કાગળિયાની. મજાની વસ્તુ એ કે ઉંમર પ્રમાણે પૈડાંની સંખ્યામાં વધઘટ થતી જાય. ચાલો જોઈએ કેવી રીતે...
જેમ કે બાળપણમાં પહેલી સાઇકલ (ટ્રાઇસીકલ) માં ત્રણ પૈડાં, બ્રેક વગર ચલાવવાની અને ક્યાંક અથડાઈને આનંદ લેવાનો. કદાચ પગથી બ્રેક મારવાની સ્ટાઈલનું આ પહેલું પગથિયું ત્યારથી જ વાવેલું હશે. પડો તોય વાગે નહિ, સિંગલ સવારીની સીટ, કોઈને બેસવા દેવાના નહિ, હા ધક્કો મારવો હોય તો અલગ વાત છે.
થોડા મોટા થઈએ એટલે બેલેન્સ વ્હીલવાળી સાયકલ. ચાર પૈડાંવાળું પ્રથમ વ્હીકલ, આ ગાડી બાડી બધું પછી આયુ હ કે, બાકી બધાની જોડે બાળપણથી જ ફોર વ્હીલર હોય છે. ડાબી જમણી બાજુ ના પડવામાં મદદરૂપ થતા બેલેન્સ વ્હીલસ, સપોર્ટ સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે એ શીખવે. બસ સાયકલમાં થોડુંક બેલેન્સ આવી જાય એટલે એક બેલેન્સ વ્હીલને નિકાળવાનું સાહસિક પગલું બાળપણથી જ લેવાઈ જાય છે. ચાર પૈડાવાળું વાહન વળી પાછું ત્રણ પૈડાંવાળું બની જાય અને એકતરફી વજન આપી દોડે, જેમ કે જ્યારે ગેસનો બાટલો જમણા હાથે ઉંચેકેલો હોય ત્યારે બાકીનું શરીર ડાબી બાજુ આપમેળે ઢળી જાય છે એમ જ ડાબું વ્હીલ કાઢ્યું હોય તો જમણી બાજુ સાયકલ આપમેળે નમી જાય.
થોડોક સમય જાય અને બીજું સપોર્ટ વ્હીલ નીકળે અને જીવનની પહેલી પરીક્ષા શરૂ જેમાં બધા નાપાસ થાય. સાયકલ પરથી પડતા હસું અને રડું બંન્ને આવે, ક્યારેક ઈજા પણ થાય, ફરી ઉભા થઈએ, ફરી પડીએ, ફરી ઉભા થઈએ, એક વખત એવો આવે કે જ્યારે પગભર માણસ સાયકલભર થઈ ગયો હોય. ના પડવાનો ડર અને બેઝિક લેવલ પાસ કરી કોઈ એડવાન્સ લેવલે જ જાય અને માણસ બાવીસ કે ચોવીસ ઇંચની સાયકલ ખરીદે. સાયકલ પસંદગીમાં પણ કેવું ગજબ કહેવાય નહીં, બાળપણમાં ગમે તે સાયકલ મળે એ ગમે જ અને મોટા થયા પછી ચોઇસ મળેને માણસ ગૂંચવાય. આગળ જમ્પરવાળી, બે જમ્પરવાળી, ગીયરવાળી, જાડા કે પતલા ટાયરવાળી, કેરિયર, સાઈડ સ્ટેન્ડ બધા ઓપશનની ચકાસણી પછી જ મન ગમતી સાયકલ લે અને નીકળી પડે મસ્ત હવાનો આનંદ લેવા. સીટ ઊંચી નીચી બરાબર છે પણ સ્પ્રિંગવાળી સીટ, હદ થાય છે માર્કેટિંગમાં પણ.
સાયન્સ, કોમર્સ કે આટર્સ..ભણતર ગમે તે પ્રવાહમાં કરે, પણ દરેક વિધાર્થી ઓટોમોબાઇલ એન્જીનીયર તો પોતાના સાયકલની ચેન ચઢાવીને થઈ જ ગયો હોય છે. પાછળની ચેન ઉતરે એટલે આગળની ચેન ચક્કરમાંથી ઉતારી, પાછળની ચઢાવવાની એ માર્ગદર્શન લગભગ દરેકની ગળથુથીમાં હશે જ. માપ વગરની હવા, વાલ્વપીનમાં લાગેલું એક ઇંચનું રબર અને પંચરના થિંગડા સાથેનો સાયકલને સ્મૂથ ચલાવવાનો અનુભવ કઈ આજનો ટ્યુબલેસ ટાયરવાળો જમાનો ના સમજી શકે. ટ્યૂબ અને ટાયરનો ભેદ કદાચ એક સાયકલવાળો જ સમજી શકે. બાઈકમાંય વાલ્વ કપાઈ ગયો છે એટલે ટ્યૂબ બદલવી પડશે આવો કિસ્સો કદી સાયકલમાં ગેરવલ્લે જ બને. ડામાડોળ થતી સાયકલ વ્હીલ થ્રુ કરાવવા જઈએ ત્યારે સાયકલવાળો તૂટેલા સ્પોકે એક રૂપિયો થશે, ત્યારે ઈચ્છા રાખીએ કે બે ચાર જ સ્પોક તૂટે. આડકતરી રીતે સાયકલ પૈસાની બચતનો કોન્સેપ્ટ પણ સમજાવી જાય. લેડીઝ અને જેન્ટ્સ સાયકલનો ભેદ પણ રંગ અને એક ડંડાથી થતો. ડંડો વિકર્ણમાં રાખો તો લેડીઝ અને આડો રાખો તો જેન્ટ્સ સાયકલ. આવો ભેદ ઉજાગર કરનાર વ્યક્તિ પણ કોઈ કલાકાર જ હશે...નહીં?
કોલેજમાં આયા પછી નવું બાઇક કે ટુ વ્હીલર આવી જાય, હેલ્મેટ કરતા ગોગલ્સ વધુ કિંમતી હોય. રિલેક્સ થઈ બાઇક કે અન્ય ટુ વ્હીલર ચલાવતી વખતે ક્યારેય સાયકલનો આભાર માનવાનો વિચારે નહિ આયો હોય કે આ બેલેન્સ ક્યાંથી રહે છે. હવા નીકળેલી અને પંખાના સ્ક્રુ નીકળેલી સાયકલ, ઘરની બહાર એવી રીતે પડી હોય જાણે કોઈ નવી પરણેલી દુલહન હમણાં જ વિધવા થઈ હોય, ના સાસરી પક્ષ સાચવે ના પિયરપક્ષ. રોજેરોજ કાટ ચડતો જાય પણ વેચવાય કોઈ ના જાય. એક દિવસ સાયકલનું નામ બદલાઈ ભંગાર થઈ ગયું હોય. આખરે પાંચસો થી હજાર કે મફતના ભાવે બાળપણની પહેલી યાદ વિદાય લઈ લે. સાથે સાથે છૂટા હાથે ચલાવેલી, સમયાંતરે ઊંચાઈ પ્રમાણે સીટ ઊંચી કરવાની, ઉભા થઇ ચલાવેલી પળો પણ વિદાય લઈ લે છે.
વાત કઈ એમ થોડી પુરી થાય. કોલેજ પુરી થયા પછી જોબ લાગે, બાઇક કે કાર પર જિંદગી પુરપાટ વેગે જતી હોય અને પાછી મનમાં અચાનક ચાનક ચડે. કમર, પેટ અને વધેલા થાપા, મગજ ને ગેરમાર્ગે દોરે. ફરી સાયકલ લેવાનું મન કરાવે. હવે તો પૈસા ય હોય, સારામાં સારી સાયકલ લઈ શકીએ પણ એને ચલાવવાનું મજબૂત મનોબળ હજીય ના મળે. શિયાળો આવવા દો, આ વખતે સાયકલ લઈ સવારે ચલાવવા જઈશું ના ખોટા વાયદા થાય. ગુલાબી શિયાળો અને ગરમ રજાઈ, સાયકલની અને લીધેલા પ્રણની પથારી ફેરવી દે. ના લો એ જ સારું છે, નવી વહુ નવ દહાડા, પાછી એને આપણે વિધવા જ કરવાના છીએ. આસપાસ જુઓ તો ખ્યાલ આવે કે ગણાગાંઠિયા લોકો (બાળકો સિવાય) સાયકલ પર જોવા મળે.
ઉંમર અને માનસિક તાણ વધ્યા પછી રિપોર્ટ્સ થાય. પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, થાઇરોઇડ, કોલેસ્ટ્રોલનો કે બધા રિપોર્ટ ખરાબ આવે એટલે જિમ સૂઝે. ત્યાંય પાછી સાયકલ મળે. ત્રણ પૈડાંથી, ચાર પૈડાં, પાછી ત્રણ પૈડાં, પાછી બે પૈડાં થી સફર ખેડી માણસની જાત એક પૈડાંવાળી સાયકલ પર અટકે. બસ ફરક એટલો જ હોય કે અહીં પેન્ડલ વધુ મારવાના હોય છે પણ એક ડગલુંય આગળ વધી શકતા નથી. કદાચ બાળપણની ત્રણ પૈડાવાળી કે બેલેન્સવ્હીલવાળી સાયકલનો આનંદ છોડી એક પૈડાંવાળી સાયકલ મજબૂરી બને જે કદી આનંદ નથી આપી શકતી અને જીવનના પૈડાં સાયકલના બે પૈડાં આગળ ટકી નથી શકતા અને જીવનનું બેલેન્સ ઓછું થતું જાય છે. ઓઇલીગ કર્યા વગરના સાયકલના લોકની જેમ જીવનમાં અંતે તાળું વાગે.
અંતિમ સ્પર્શ:
ના ગજવામાં પાકીટ, ના ઘડિયાળ, ના કોઈ બીમારી,
ને તોય જિંદગીનો લ્હાવો આપતી સાયકલની સવારી.
- નિશાંક મોદી
